ERMENİLERİN KAĞIZMAN'DA KATLİÂM YAPTIKLARI
Kulp havâlisi Müslümanlarının Ermeniler üzerine yürüyerek Kulp’u aldıkları ve diğer bir koldan Iğdırla Kars arasındaki bağı kesmeye çalıştıklarının anlaşıldığı, aynı gün Kürtlerin de Kağızman'daki Ermenilere saldırmaları üzerine, Ermenilerin Müslümanları katle başladıkları, camilere doldurdukları halka ne yaptıklarının anlaşılamadığı, katliâmdan kurtulabilen ve çoğunluğunu aç ve çıplak çocuklarla kadınların oluşturduğu iki yüz kişinin Çukurçam ve Kükürtlü dağlarındaki Müslüman milislere iltica ettikleri ve Ermeni katliâmına dur denilmezse ne Elviye-i Selâse'de (Kars,Ardahan,Batum) ne de Aras mıntıkasında bir tek Müslüman kalmayacağından duruma seyirci kalınmayıp gerekli tedbirlerin alınması.
Onbeşinci Kolordu Kumandanlığına
Kağızman, Kulp havâlîsinden ve menâbi‘-i mevsûkeden istihsâl edilen ma‘lûmât hulâsası ber-vech-i zîr arz olunur.
1- 18/8/[13]35'de Kulp havâlîsi İslâmları Ermenilere ta‘arruzla Kulp'u işgâl etmişler bir kısım kuvvetleriyle Kağızman üzerine yürüyorlar, diğer bir kısım kuvvetleriyle de Iğdır mıntıkasının Kars'la olan irtibâtını kat‘a çalışıyorlarmış. Aynı günde Kağızman ve civârındaki Kürdler de Kağızman'a hücûm etmiş Ermeniler mukâbele ederek Kürdleri tard ve Kağızman İslâmlarını katle başlayarak topladıklarını câmi‘e doldurmuşlar ve bunlara ne yapıldığı anlaşılamamışdır. Kurtulabilen iki yüzü mütecâviz aç, çıplak bir kısım kadın, çoluk çocukdan ibâret aceze takımı da Çukurçam ve Kükürtlü Dağı'na çıkarak oradaki İslâm milislere ilticâ etmişler.
Bu İslâmların hâllerinin pek perîşân olduğu ve Kağızman civârında kıtâlin devam etmekde bulunduğu ve bunlara mu‘âvenet edilmezse cümlesinin mahvolacağı anlaşılmışdır.
2- Bu me’âlde aldığım müte‘addid raporların cümlesinde aynı fecâyi‘ ve âkıbet bildirilmekdedir. Dört aydan beri kesilmekde olan bu İslâmlara eğer şu sıra mu‘âvenet edilmezse ne Elviye-i Selâsede ne de Aras mıntıkasında hiç bir İslâm kalmayacağı âşikârdır. Ermenilerin ta‘kîb etdiği gâye de bunu gösteriyor. Hükûmet-i merkeziyye bu hâle çâre-sâz olamayacaksa başka sûretle bu dîndaşlara mu‘âvenet imkânına müsâ‘ade buyrulmasını ve artık bu hâle daha bir müddet bî-gâne ve seyirci kalınmaması içün tedâbîr-i lâzıme ittihâz buyurulması arz ve istirhâm eylerim.
Dokuzuncu Kafkas
Fırkası Kumandanı
Mîralay
Rüşdü
Telgraf Erzurum
1290/1816 21/8/[13]35
Harbiye Nezâretine
3, 13'üncü Kolordu Kumandanlıklarına 3, 9, 11, 12'nci Fırka Kumandanlıklarına, Van, Trabzon Vilâyetlerine
Ermenilerin Kağızman ahâlî-i İslâmiyyesini katle başladıklarını ve bir kısmını da toplayarak câmi‘e doldurduklarını bu felâketi görerek kaçup Çukurçam, Kükürtlü Dağına can atan ve kısm-ı a‘zamı aç ve çıplak kadın, çocuk olmak üzre iki yüz kadar nüfûsdan ibâret olan ahâlî ifâde eylemişdir (nezârete “eylediği ma‘rûzdur” yazılacak).
Onbeşinci Kolordu
Kumandanı
Kâzım Karabekir